Созылмалы шаршау синдромы: белгілері

Әр таң — оятқышпен шайқас. Кофе сергектік емес, жүрек соғысының қысқа жарқылын береді. Түске қарай жатып, көзді жұмғыңыз келеді, ал демалыста тіпті достармен кездесуге күш жоқ.

Бізге «жиналып ал, жалқауланба, дәрумен іш» дейді, және әйелдер жылдар бойы кінә сезімімен өмір сүреді. Бірақ демалыс енді жеңілдік әкелмесе, мәселе жалқаулықта емес, медициналық диагнозда — созылмалы шаршау синдромында (ССШ) болуы мүмкін.

Шаршау ма, диагноз ба

Әдеттегі шаршау — шамадан тыс жүктемеге реакция. Тыныштықтағы демалыс, ұйқы және дәмді тамақ — және батарея қайта толды. Миалгиялық энцефаломиелит деп те аталатын ССШ — жүйелік ақау. Ішкі батарея ең көбі 20%-ға толып, ең аз күш-жігерден отырып қалады. Бұл жасуша деңгейінде энергия өндіру бұзылатын нейроиммундық ауру.

ССШ-ның басты белгілері

• Шаршау 6 айдан ұзақ созылады, ауыр жұмыспен байланысты емес және демалыстан кейін өтпейді.
• Жүктемеден кейінгі сарқылу — ССШ-ның визит карточкасы. Қарқынды жаттығудан немесе жалпы тазалықтан кейін келесі күні тұру мүмкін емес: дене сырқырап, температура көтеріліп, әлсіздік басады. Бұл күндерге созылуы мүмкін.
• Ұйқы қалпына келтірмейді: тіпті 10–12 сағаттан кейін де таңертең түні бойы жұмыс істегендей сезім.
• Ми тұманы: сөз табу, зейін қою, бөлмеге не үшін кіргеніңізді есіңізге түсіру қиын.
• Физикалық ауырсыну: бұлшықет пен буындардағы көшпелі ауырсынулар, бас ауруы, мойындағы сезімтал лимфа түйіндері, тамақтың қышуы.

Ол қайдан пайда болады

Ұзақ жылдар бойы ССШ-ны ипохондриктердің ойдан шығарғаны деп санады, бірақ бүгін ғылым біледі: ауру шынайы. Көбіне оны бірнеше фактордың үйлесімі іске қосады:

• Вирустық инфекция. Пациенттердің басым көпшілігінде ССШ аурудан кейін басталады — Эпштейн–Барр вирусы, цитомегаловирус, герпес, COVID-19. Вирус кетеді, ал иммундық жүйе қабыну режимінде жұмысын жалғастырады.
• Митохондриялардың дисфункциясы. Жасушалардың бұл «электр станциялары» энергия өндіреді; ССШ кезінде олар тотығу стрессінен зардап шегіп, тиімсіз жұмыс істейді.
• Созылмалы стресс. «Соқ немесе қаш» режиміндегі жылдар бүйрек үсті бездерін сарқып, гипоталамус — гипофиз — бүйрек үсті бездері осінің жұмысын бұзады: кортизол деңгейі төмендейді немесе ретсіз түзіліп, ағзаны гормондық қолдаусыз қалдырады.

Алдымен басқа себептерді жоққа шығарамыз

ССШ диагнозын қоймас бұрын дәрігер оның астына жақсы жасырынатын жағдайларды жоққа шығарады. Негізгі чек-ап:

• ферритин — жасырын темір тапшылығы миды оттегісіз қалдырады
• ТТГ — гипотиреоз бүкіл метаболизмді баяулатады
• D дәрумені және B12 дәрумені — олардың тапшылығы әлсіздік тудырады
• глюкоза және инсулин — инсулинге төзімділік жасушалардың энергия алуына кедергі жасайды

Егер барлық көрсеткіштер қалыпты болса, ал күш әлі де болмаса, дәл ССШ-мен жұмыс туралы айтуға болады.

Қалпына келу стратегиясы

ССШ-дан бір сиқырлы таблетка жоқ. Қалпына келу уақытты, шыдамдылықты және өзіңізге басқаша қарауды талап етеді.

1. 1Пейсинг — энергияны басқару. «Жетістікке құмарлықтан» бас тартуға тура келеді. Күніне сізде 10 «тиын» бар деп елестетіңіз: душ — 1, жұмыс қоңырауы — 3, дүкен — 4. Қанша бар болса, сонша жұмсап, өз денеңізден несие алмай, қатты шаршағанша тоқтаңыз.
2. 2Тамақтану. Қабынуға қарсы рацион: қант пен фастфуд барынша аз, ақуыз, көк шөп және пайдалы майлар, әсіресе омега-3 көбірек. Дәрігер тағайындауымен схемаға кейде коэнзим Q10, L-карнитин, магний және антиоксиданттар қосылады.
3. 3Ұйқы гигиенасы. ССШ кезінде ұйқы құрылымы бұзылады: терең қалпына келтіретін фазаларға ену мүмкін болмайды. Толық қараңғыда ұйықтаңыз (блэкаут перде немесе маска), мелатонин түзілуін бұғаттамау үшін ұйқыға 1,5 сағат қалғанда экрандарды алып тастаңыз және жатын бөлмедегі температураны 18–20 °C-қа дейін төмендетіңіз.
4. 4Спорттың орнына жұмсақ қозғалыс. Көпшілік «сынаны сынамен қағып» ауыр жаттығуға барады, бірақ қарқынды жаттығулар ауруды тек ушықтырады. Баяу созылу, йога-нидра және ентікпейтін 15–20 минуттық жай серуендер жарасады.